Davranışsal Bağımlılıklar

Davranışsal bağımlılıklar, kişinin herhangi bir madde kullanımı olmaksızın belirli bir davranışı yineleyici biçimde sürdürmesi, bu davranış üzerinde kontrolünü giderek kaybetmesi ve bunun günlük yaşamını belirgin biçimde etkilemesi durumunda değerlendirilir. Zaman zaman alışveriş yapmak, oyun oynamak, internet kullanmak, sosyal medyada vakit geçirmek ya da bahis gibi davranışlara yönelmek yaşamın bir parçası olabilir. Ancak bu davranışların kişinin zamanını, düşünce dünyasını, duygularını ve işlevselliğini belirgin biçimde yönetmeye başlaması klinik açıdan önem taşır. Bu süreçte kişi çoğu zaman davranışı azaltmak ya da bırakmak istese de bunu sürdüremeyebilir; davranış kısa süreli rahatlama sağlasa da sonrasında pişmanlık, suçluluk ya da tekrar etme dürtüsü yeniden ortaya çıkabilir.

Davranışsal bağımlılıklar yalnızca “alışkanlık” ya da “irade meselesi” olarak değerlendirilmez. Birçok kişide davranışa yönelik yoğun zihinsel uğraş, tekrar etme isteği, kontrol kaybı, giderek artan süre ayırma, zararlarına rağmen sürdürme ve bırakmaya çalıştığında huzursuzluk yaşama gibi belirtiler görülebilir. Kişi başlangıçta rahatlamak, can sıkıntısını gidermek, stresli duygulardan uzaklaşmak ya da kısa süreli haz yaşamak için bu davranışa yönelebilir. Ancak zamanla bu davranış; kişinin ilişkilerini, iş ya da okul yaşamını, ekonomik durumunu ve ruhsal dengesini olumsuz etkileyen bir döngüye dönüşebilir. Davranış sürdükçe geçici bir rahatlama sağlanırken, sonrasında artan sıkıntı ve yeniden yapma isteği bu döngüyü besleyebilir.

Davranışsal bağımlılıklar tek bir biçimde görülmez. Bazı kişilerde kumar ya da bahis davranışı ön plandayken, bazı kişilerde çevrim içi oyun oynama, sosyal medya kullanımı, alışveriş, cinsellik ile ilişkili dürtüsel davranışlar ya da ekran kullanımında kontrol güçlüğü daha belirgin olabilir. Hangi davranışın ön planda olduğu değişse de ortak nokta; kişinin bu davranışı bırakmakta zorlanması, davranışa giderek daha fazla zaman ve zihinsel enerji ayırması ve bunun yaşam kalitesini düşürmesidir. Bu nedenle değerlendirme sürecinde yalnızca davranışın türü değil; ne kadar süredir devam ettiği, hangi durumlarda arttığı, kişiye ne tür sonuçlar doğurduğu ve işlevselliği nasıl etkilediği de dikkate alınır.

Çoğu zaman kişi yaşadığı durumu “sadece kendimi oyalıyorum”, “istediğim zaman bırakırım”, “bir zararı yok” ya da “stres atma yöntemim bu” şeklinde yorumlayabilir. Oysa davranışsal bağımlılıklar, kişinin kontrol mekanizmalarını zorlayan ve zamanla yaşamın farklı alanlarında bozulmaya yol açabilen ruhsal durumlardır. Biyolojik yatkınlık, dürtü kontrolünde zorlanma, stres, yalnızlık, duygusal boşluk, travmatik yaşantılar, ödül arayışı ve baş etme becerilerindeki güçlükler bu sürecin gelişiminde rol oynayabilir. Özellikle kişi yaşadığı güçlüğü küçümseyebilir ya da çevresi tarafından ciddiye alınmadığı için destek arayışını erteleyebilir. Ancak sorun ilerledikçe zaman kaybı, maddi kayıplar, ilişki sorunları, işlevsellikte düşüş ve ruhsal yıpranma daha belirgin hale gelebilir.

Tedavi sürecinin ilk adımı doğru değerlendirmedir. Çünkü davranışsal bağımlılıklar çoğu zaman depresyon, anksiyete bozuklukları, dikkat sorunları, dürtü kontrol güçlükleri, obsesif özellikler ya da başka ruhsal zorlanmalarla birlikte görülebilir. Bazı kişilerde bağımlılık davranışı altta yatan duygusal sıkıntıyı bastırma işlevi görürken, bazı kişilerde uzun süreli tekrarın kendisi yeni sorunların ortaya çıkmasına neden olabilir. Bu nedenle kişiye özel değerlendirme ile davranışın niteliği, süresi, şiddeti, eşlik eden ruhsal belirtiler ve yaşam üzerindeki etkileri ayrıntılı biçimde ele alınır. Gerektiğinde psikoterapi, psikoeğitim ve eşlik eden belirtilere yönelik ek tedavi yaklaşımları birlikte planlanabilir.

Tedavide amaç yalnızca davranışı engellemek değildir. Aynı zamanda kişiyi bu davranışa götüren duygu, düşünce ve tetikleyicileri anlamak; dürtü ile davranış arasındaki döngüyü fark etmek; kaçınma ve rahatlama amaçlı tekrar eden örüntüleri azaltmak; daha sağlıklı baş etme becerileri geliştirmek ve kişinin yaşamındaki dengeyi yeniden kurmasına destek olmaktır. Özellikle bilişsel davranışçı terapi temelli yaklaşımlar, dürtü kontrolü üzerinde çalışma, tetikleyicileri fark etme, davranışın sonuçlarını değerlendirme ve yineleme riskini azaltma açısından etkili olabilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğu; davranışın türüne, şiddetine, süresine ve kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenir.

Davranışsal bağımlılıklar tedavi edilebilir durumlardır. Kişi zamanının büyük bölümünü bu davranışa ayırıyorsa, bırakmakta zorlanıyorsa, maddi, sosyal ya da ilişkisel kayıplar yaşamaya başladıysa ve günlük işlevselliği belirgin biçimde etkileniyorsa profesyonel destek almak önemlidir. Uygun tedavi ile kişi yalnızca kontrol kaybını azaltmayı değil, aynı zamanda yaşamını daha dengeli, daha işlevsel ve daha sürdürülebilir biçimde yeniden düzenlemeyi de mümkün hale getirebilir.